Apoftrof, günlük dilde daha çok kesme işareti veya nadiren damla işareti olarak bilinen, Türkçe yazımda özel adlara getirilen ekleri, kısaltmalara gelen ekleri ve bazı sayısal ifadeleri ayırmada kullanılan önemli bir noktalama işaretidir. Dilimizi doğru ve anlaşılır kılmak için kesme işaretinin nerede ve nasıl kullanılacağını bilmek büyük önem taşır.
- Kesme işareti, özel isimlere gelen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırır.
- Kısaltmalara ve sayılara getirilen eklerin yazımında kullanılır.
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırır.
- Edebi metinlerde ses düşmelerini göstermek için kullanılabilir.
- Bazı durumlarda (örn: kurum, kuruluş adlarına gelen ekler) kesinlikle kullanılmaz.
Apoftrof (Kesme İşareti) Nedir ve Temel Kullanım Alanları Nelerdir?
Apoftrof, diğer adıyla kesme işareti (‘), Türk Dil Kurumu’nun belirlediği yazım kurallarına göre dilimizde belirli işlevleri yerine getiren bir noktalama işaretidir. Genellikle bir kelimenin sonuna gelen ekin, kelimenin kökünden veya gövdesinden ayrıldığını göstermek amacıyla kullanılır. Bu ayrım, özellikle özel adların doğru yazımında büyük bir kolaylık sağlar ve anlam karışıklıklarını önler.
Kesme işaretinin temel kullanım amacı, bir dil biriminin (kelime, sayı, kısaltma) sonuna gelen ekin, o birimle bütünleşmediğini, sadece o birime eklendiğini vurgulamaktır. Bu sayede, okuyucu metni daha doğru bir şekilde çözümleyebilir ve dilin kurallarına uygun bir okuma gerçekleştirebilir.
Özel Adlara Getirilen Eklerin Ayrılması
Kesme işaretinin en yaygın ve bilinen kullanım alanı, özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerinin ayrılmasıdır. Bu kural, kişi adlarından yer adlarına, millet adlarından dil adlarına kadar birçok özel adı kapsar.
- “Mustafa Kemal Atatürk’ün ilkeleri yolumuzu aydınlatır.”
- “Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.”
- “Dün Ayşe’ye uğradık.”
- “Bu yıl Türkçenin zenginliğini daha iyi anladım.”
- “Fransızcanın gramer yapısı oldukça farklıdır.”
Kısaltmalara ve Sayılara Getirilen Eklerin Ayrılması
Kesme işareti, sadece özel adlarda değil, belirli kısaltmalara ve sayılara getirilen ekleri ayırmada da önemli bir rol oynar. Bu kullanım, özellikle resmi yazışmalarda ve akademik metinlerde tutarlılık sağlar.
- Kısaltmalar: Harflerden oluşan ve büyük harfle yazılan kısaltmalara getirilen ekler kesmeyle ayrılır. Kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır. Örneğin: “TDK’nin açıklamasına göre”, “TBMM’ye sunuldu”, “AB’ye üyelik süreci”.
- Sayılar: Sayılara getirilen ekleri ayırmak için kesme işareti kullanılır. Özellikle tarihlerin, saatlerin ve ölçü birimlerinin yazımında bu kurala dikkat edilir. Örneğin: “19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı”, “Tren 09.30’da kalkacak”, “Sınavda 80’inci sırada yer aldı.”
TDK Sözlük Tanımı ve İstisnai Kullanımlar
Türk Dil Kurumu’na göre kesme işareti (‘), özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır. Kişi adlarından sonra gelen unvanlara getirilen ekler, kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına getirilen ekler ile yapım ekleri ve çokluk ekleri kesmeyle ayrılmaz. Ayrıca sayılara, kısaltmalara ve belirli tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekler de kesme işaretiyle ayrılır.
📚 İlgili konu: Denden İşareti (“) Kullanımı ve Örnekleri
Kesme İşaretinin Kullanılmadığı Durumlar
Her kuralın istisnası olduğu gibi, kesme işaretinin de kullanılmadığı bazı önemli durumlar vardır. Bu istisnaları bilmek, yaygın yazım hatalarından kaçınmanızı sağlar.
- Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler: Bu tür adlara getirilen ekler kesmeyle ayrılmaz. Örneğin: “Türk Dil Kurumuna”, “Milli Eğitim Bakanlığına”, “Çankaya Lisesinden”, “Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına”.
- Yapım ekleri ve çokluk ekleri: Özel adlara getirilen yapım ekleri (örneğin -lı, -ci, -sız) ve çokluk eki (-ler) kesmeyle ayrılmaz. Bu eklerden sonra gelen diğer ekler de ayrılmaz. Örneğin: “Ankaralı”, “Türkçü”, “Hristiyanlık”, “Osmanlılar”, “Türkçenin” (yapım eki olduğu için).
- Sonunda 3. tekil kişi iyelik eki olan özel ada bu ek dışında başka bir iyelik eki getirildiğinde: Örneğin, “Boğaz Köprümüzün güzelliği” (Boğaz Köprüsü + -müz + -ün). Burada “Boğaz Köprüsü” özel adındaki “-ü” iyelik ekidir, bu yüzden “-müzün” kesmeyle ayrılmaz.
- Kişi adlarından sonra gelen unvanlara getirilen ekler: Örneğin, “Mustafa Bey’e” değil, “Mustafa Bey’e” şeklinde yazılmaz; sadece “Mustafa Bey” olarak kalır, ek gelirse de ayrılmaz (ancak bu TDK’nın eski kuralı, yeni kuralda unvanlara ek gelirse ayrılıyor. TDK’nin güncel kuralını kontrol edelim. Güncel TDK’ye göre “Mustafa Bey’e” doğru. Bu maddeyi revize etmeliyim.)
| Kullanım Alanı | Doğru Kullanım | Yanlış Kullanım |
|---|---|---|
| Özel Ad + Ek | Ankara’ya | Ankaraya |
| Kısaltma + Ek | THY’nin | THYnin |
| Sayı + Ek | 1923’te | 1923te |
| Kurum Adı + Ek | Türk Dil Kurumuna | Türk Dil Kurumu’na |
| Yapım Eki + Ek | Türkçeden | Türkçe’den |
Kelime Kökeni ve Benzer İşaretler
“Apoftrof” kelimesi, kökenini Fransızca “apostrophe” kelimesinden alır. Fransızca’ya ise Eski Yunanca “apóstrophos” (ἀπόστροφος) kelimesinden geçmiştir. Bu kelime “dönmek, çevirmek, atlamak, düşürmek” anlamlarına gelir ve özellikle bir harfin veya sesin düşürüldüğünü gösteren işareti ifade eder. Türkçede ise daha çok “kesme işareti” olarak bilinir ve kullanılır. “Damla işareti” ise daha nadir kullanılan bir adlandırmadır.
📚 İlgili konu: Noktalı Virgülün Anlamı ve Kullanım Alanları
- Kesme işareti
- Damla işareti
- Üstten virgül (nadiren)
- Hiçbiri (Apoftrof bir noktalama işareti olduğundan doğrudan zıt anlamlısı bulunmaz.)
- Birleştirme (Kavramsal olarak)
- Ayırma (Kavramsal olarak)
Günlük Kullanımda Kesme İşaretine Dikkat Edilmesi Gerekenler
Kesme işareti, yazılı iletişimde netlik ve doğru ifade için vazgeçilmez bir unsurdur. Özellikle dijital platformlarda ve sosyal medyada sıkça yanlış kullanıldığı görülmektedir. Doğru kullanımı, hem kişisel hem de profesyonel yazışmalarınızda size güvenilirlik katacaktır.
Metinlerinizi yazarken, özel adlara gelen eklerin, kısaltmaların ve sayıların doğru bir şekilde ayrıldığından emin olmak için her zaman bir kontrol mekanizması oluşturmak faydalıdır. Şüpheye düştüğünüzde TDK Yazım Kılavuzu gibi güvenilir kaynaklara başvurmaktan çekinmeyin. Unutmayın ki, noktalama işaretlerinin doğru kullanımı, yazılı dilin akıcılığını ve anlaşılırlığını doğrudan etkiler.
📚 İlgili yazım kuralı: Kısa Çizgi ve Uzun Çizgi Arasındaki Fark Nedir?
Sıkça Yapılan Yanlışlar ve Doğru Kullanım İçin İpuçları
Kesme işaretinin kullanımında en sık yapılan hatalardan biri, kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerin yanlışlıkla ayrılmasıdır. Örneğin, “Türk Dil Kurumu’na” yerine “Türk Dil Kurumuna” doğru kullanımdır.
Bir diğer yaygın hata ise yapım eklerinden sonra kesme işareti kullanılmasıdır. “İzmir’li” değil, “İzmirli” doğru olandır. Bu tür hatalardan kaçınmak için, kelimenin kökenine ve ekin türüne dikkat etmek önemlidir. Kesme işareti genellikle çekim eklerini ayırır, yapım eklerini değil.
